Sayt xavfsizligi: biznes egasi nimani bilishi kerak
Egaga himoya nozikliklarini tushunish shart emas — pudratchiga qanday savol berish va standart holda nima sozlangan bo‘lishi kerakligini bilish kerak. Kichik va o‘rta biznesni buzib kirishlarning ko‘pchiligi murakkab hujumlar orqali emas, yangilanmagan komponentlardagi allaqachon ma’lum teshiklar orqali sodir bo‘ladi.
Asosiy minimum
-
Butun saytda HTTPS. Sertifikat avtomatik yangilanadi, aks holda u bir kuni dam olish kunlari tugaydi.
-
Platforma va kutubxonalarni yangilash. Zaifliklar ochiq chop etiladi — yangilanmagan saytni avtomatik skanerlar bir necha kunda topadi.
-
Tiklanishga tekshirilgan zaxira nusxalari. Hech qachon yoyilmagan nusxa — bu nusxa emas, umid.
-
Turli parollar va ikki faktorli autentifikatsiya — admin panel, hosting, domen va pochta uchun.
-
Administrativ panelga kirish urinishlarini cheklash.
Ko‘pincha nima kirish nuqtasi bo‘ladi
-
Eskirgan plaginlar va mavzular, ayniqsa bepul va mualliflari tashlab ketganlari.
-
Ishdan bo‘shagan xodimlar va pudratchilarning kirish huquqi saqlanib qolgan hisoblari.
-
Fayl yuklashga cheklovi yo‘q formalar.
-
Xizmatlar orasida takrorlanadigan parollar.
-
Zaruratsiz tashqariga ochilgan ma’lumotlar bazasiga kirish.
Shaxsiy ma’lumotlar
Agar sayt formalar orqali ism, telefon va pochtani yig‘sa, bu shaxsiy ma’lumotlar. Minimum: yuborishda aniq rozilik bilan maxfiylik siyosati, faqat haqiqatan kerakli narsani saqlash, xodimlarning cheklangan kirishi va tushunarli saqlash muddati. O‘zbekiston uchun «Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida»gi qonun, jumladan saqlash joyiga talablar amal qiladi.
Pudratchidan nimani so‘rash kerak
-
Zaxira nusxalari qanday va qayerga olinadi, ular qanchalik tez-tez tiklash bilan tekshiriladi.
-
Loyiha topshirilgandan keyin yangilanishlar uchun kim javob beradi va bu qo‘llab-quvvatlashga kiradimi.
-
Serverga va admin panelga kim kira oladi va bu kirish qanday bekor qilinadi.
-
Buzib kirilganda nima bo‘ladi: tiklash rejasi bormi va sayt qancha vaqtda ko‘tariladi.
Sayt allaqachon buzilganining belgilari
Tushunarsiz mamlakatlardan trafikning keskin o‘sishi, domeningiz bo‘yicha qidiruvda begona sahifalar, brauzer ogohlantirishi, hostingdan spam tarqatish haqidagi xatlar, fayllardagi tushuntirib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar. Bu belgilarning istalganida birinchi navbatda shubhali fayllar o‘chirilmaydi, barcha parollar almashtiriladi.
Agar saytning joriy holatini tekshirish yoki uni yangilanishlar va nusxalar bilan xizmatga olish kerak bo‘lsa — yozing.