Ishlab chiqarish uchun CRM buyurtmani birinchi arizadan to jo‘natishgacha yuritadi: mijoz kim, nima buyurtma qildi, qanday narxda, mahsulot qaysi bosqichda va qachon jo‘natiladi. Menejer buyurtma holatini tizimda ko‘radi va sexga qo‘ng‘iroq qilmaydi, sex esa nimani va qaysi muddatgacha qilish kerakligini ko‘radi. Savdo va ishlab chiqarish jadvallar va yozishmalar bilan emas, bitta buyurtma kartochkasi bilan ishlaydi.
CRM bo‘lmasa buyurtmalar qayerda yo‘qolishini, tizimda ular qanday yo‘lni bosib o‘tishini, qachon tayyor CRM yetarli bo‘lishini, qachon esa o‘zingizniki kerakligini ko‘rib chiqamiz.
CRM bo‘lmasa buyurtmalar qayerda yo‘qoladi
Buyurtmalar hali kam ekan, ularni yodda tutishadi, Excel’da va Telegram’da yuritishadi. Keyin yo‘qotishlar boshlanadi — odatda o‘sha-o‘sha joylarda:
-
Arizalar turli kanallarga keladi. Pochta, qo‘ng‘iroqlar, Telegram, WhatsApp — har bir menejerning o‘z kanallari bor. Menejer kasal bo‘lib qolsa, uning mijozlari kutib qoladi.
-
Hisob-kitoblar shaxsiy fayllarda saqlanadi. Mijozga tijorat taklifining qaysi versiyasi yuborilganini faqat uni tayyorlagan odam biladi.
-
O‘zgarishlar og‘zaki kelishiladi. Mijoz telefonda boshqa rang so‘radi, sexga esa eski topshiriq ketdi.
-
Muddatlar yodda saqlanadi. Usta buyurtma jumagacha kerakligini eslab yuradi, lekin ta’tilga chiqdi — va buni boshqa hech kim bilmaydi.
-
Sex va savdo bir-birini ko‘rmaydi. Menejer buyurtma tayyormi-yo‘qmi, bilish uchun ustaga qo‘ng‘iroq qiladi, usta ishdan chalg‘iydi, mijoz esa javob kutadi.
-
Doimiy mijozlar bilan hech kim shug‘ullanmaydi. Ularni faqat o‘zlari qo‘ng‘iroq qilgandagina eslashadi va ular kim o‘zini oldinroq eslatsa, osongina o‘shanga ketib qolishadi.
Alohida olganda har bir bunday yo‘qotish arzimas narsadek ko‘rinadi. Birgalikda esa ular muddatlar buzilishiga va boshqa qaytib kelmaydigan mijozlarga olib keladi. Agar bir nechta bandda o‘z kompaniyangizni tanigan bo‘lsangiz, biznes qachon jadvallardan CRM’ga o‘tishi kerakligi haqida o‘qib ko‘ring.
Buyurtma yo‘li: arizadan jo‘natishgacha
Ishlab chiqarish va savdo uchun CRM’da buyurtmaning bosqichlari bor, har birida esa — mas’ul shaxs va muddat. Asosiy yo‘l quyidagicha:
-
Ariza. Saytdan, pochtadan, Telegram’dan yoki telefon orqali keladi va qayerdan kelgani belgilangan holda umumiy bazaga tushadi.
-
Hisob-kitob. Menejer narxni hisoblaydi va tijorat taklifini yuboradi. Tijorat taklifining barcha versiyalari buyurtma kartochkasida saqlanadi.
-
Shartnoma. Shartlar, spetsifikatsiya, kelishilgan o‘zgarishlar va to‘lov haqidagi belgi — o‘sha yerda.
-
Ishlab chiqarish. Buyurtma «ishda» holatini oladi, sex topshiriq, chizma va muddatni ko‘radi.
-
Jo‘natish. Mahsulot tayyor — menejer buni darhol ko‘radi va mijoz bilan yetkazib berish yoki mijozning o‘zi olib ketishi haqida kelishadi.
Agar buyurtma biror bosqichda to‘xtab qolsa, tizim buni mijoz qo‘ng‘iroq qilishini kutmasdan rahbarga ko‘rsatadi.
Menejer nimani ko‘radi, sex esa nimani
Bitta tizim har kim hamma narsani ko‘radi, degani emas. Har kimning o‘z ekrani bo‘lsa, qulayroq:
-
Menejer. Mijoz, buyurtmalar tarixi, summa, ishlab chiqarish bosqichi, jo‘natish sanasi, yozishmalar. «Qachon tayyor bo‘ladi» degan savolga u darhol javob beradi.
-
Sex. Ishdagi buyurtmalar, topshiriqlar, chizmalar, materiallar va muddatlar. Narxlar va mijozlarning kontaktlari ustaga kerak emas, shuning uchun u ularni ko‘rmaydi. Usta holatni telefon yoki planshetdan bitta tugma bilan o‘zgartiradi.
-
Rahbar. Har bir bosqichda nechta buyurtma borligi, qaysilarining muddati o‘tgani, sex qanchalik band ekani.
«Xo‘sh, qalay» degan qo‘ng‘iroqlarga hojat qolmaydi, mijoz bilan kelishuvlar esa bo‘limlar orasida yo‘qolib ketmaydi.
O‘zbekistonda ishlab chiqarish uchun CRM: nimalarni hisobga olish kerak
Ishlab chiqarish uchun CRM’ni darhol O‘zbekistondagi kompaniyalar qanday ishlashiga moslab sozlagan ma’qul. Odatda bu besh narsa:
-
Ikki til. Menejerlar ko‘pincha rus tilida ishlaydi, sexda esa ko‘pchilikka o‘zbek tilida qulayroq. Sex ekrani, holatlar va bildirishnomalarni ikkala tilda qilgan ma’qul — o‘zbek tilini lotin yozuvida.
-
Telegram — asosiy kanal. Mijozlar va dilerlar Telegram’ga yozadi, shuning uchun u yerdan kelgan arizalar CRM’ga o‘zi tushishi kerak. Mijozga bosqichlar bo‘yicha xabarlar ham o‘sha yerga boradi: «buyurtma ishlab chiqarishda», «jo‘natishga tayyor». U kamroq qo‘ng‘iroq qiladi, menejer esa bir xil savolga kamroq javob beradi.
-
So‘m va dollar. Agar tijorat takliflari va hisob-kitoblar turli valyutalarda bo‘lsa, buyurtma kartochkasida mijoz bilan kelishilgan valyuta saqlanadi. Menejer va buxgalteriyaga summalarni qo‘lda qayta hisoblashga to‘g‘ri kelmaydi.
-
Viloyatlar va eksport. Toshkentga, Farg‘onaga yoki Olmaotaga buyurtma turlicha jo‘natiladi: o‘z transportingiz, tashuvchi, boshqa hujjatlar. Har bir buyurtma bo‘yicha jo‘natish shartlari bitta xodimning xotirasida emas, kartochkada saqlanadi.
-
1C’dagi hisob. Agar buxgalteriya hisobni 1C’da yuritsa, CRM uni takrorlamasligi kerak — ularni bog‘lash haqida quyida.
Bularning barchasini keyinroq, xodimlar boshqacha ishlashga o‘rganib qolganda qo‘shgandan ko‘ra, ishga tushirishdayoq ko‘zda tutish osonroq.
Ishlab chiqarish uchun tayyor CRM yoki o‘zingizniki
Agar jarayoningiz oddiy savdoga o‘xshasa — ariza, tijorat taklifi, bitim, to‘lov — tayyor CRM mos keladi. Undagi bosqichlarni o‘zingizga moslab sozlash mumkin, uni tezroq ishga tushirasiz va CRM jamoada o‘rnashib ketadimi-yo‘qmi, darhol ko‘rinadi. Ko‘plab ishlab chiqaruvchilar uchun bu oqilona birinchi qadam: tayyor tizimda ishlab ko‘rib, unda nima yetishmasligini aniq bilib olasiz va o‘z CRM’ingiz aynan shu tajriba asosida quriladi.
Ishlab chiqarish uchun o‘z CRM tizimingiz quyidagi hollarda kerak:
-
Ishlab chiqarish sotuv voronkasiga sig‘maydi. Buyurtma bir nechta uchastkadan o‘tadi va ularning har birida o‘z muddatlari va mas’ullari bor.
-
Sexga o‘zining oddiy ekrani kerak. Ortiqcha maydonlarsiz, holatlar uchun katta tugmalar bilan.
-
Narxni hisoblash murakkab. Narx materiallar, o‘lchamlar va operatsiyalarga bog‘liq — masalan, bosma platalarda qatlamlar soni, material va partiya hajmiga, — va uni qo‘lda hisoblash ko‘p vaqt oladi.
-
1C va sayt bilan mustahkam bog‘lanish kerak. Tayyor ulanishlar sizga kerakli ma’lumotlarni noto‘g‘ri yoki chala uzatadi.
Agar buyurtmalarga ombor, materiallar xaridi va sexni rejalashtirish qo‘shilsa, bu endi ERP vazifasi. U CRM’dan nimasi bilan farq qilishini «Ishlab chiqarish uchun ERP: bu nima va u qachon kerak» maqolasida aytib beramiz.
Sayt va 1C bilan bog‘lanish
CRM’ga hech narsa qo‘lda ko‘chirilmasa, u yaxshiroq ishlaydi. Saytdan kelgan tijorat taklifi so‘rovi, Telegram-botga yozilgan xabar yoki pochtaga kelgan xat darhol CRM’da buyurtma yaratadi, menejer esa Telegram’da bildirishnoma oladi. Manba avtomatik yoziladi, shuning uchun sayt qancha buyurtma keltirayotgani, boshqa kanallar esa qanchasini keltirayotgani ko‘rinib turadi.
1C odatda hisob tizimi bo‘lib qoladi. CRM hisob-kitob uchun nomenklatura va narxlarni undan oladi, buyurtmani esa ikki marta kiritmaslik uchun unga uzatadi. Agar materiallar narxi tez-tez o‘zgarsa, 1C’dagi narxlar bo‘yicha hisoblash eski narxlar ro‘yxati asosida tuzilgan tijorat takliflaridan xalos qiladi.
Ma’lumotlarning asosiy versiyasi qayerda bo‘lishini oldindan hal qiling: masalan, mijozlar va buyurtmalar CRM’da, nomenklatura va narxlar esa 1C’da yuritiladi. Aks holda bir xil ma’lumotlar bir-biridan farq qila boshlaydi, har bir qo‘lda ko‘chirish esa artikul yoki summada xatoga yo‘l qo‘yish xavfi.
1C va sayt o‘rtasida nima uzatilishini va bunda nima buzilishini 1C’ni sayt bilan integratsiya qilish haqidagi maqolada ko‘rib chiqqanmiz — CRM bilan bog‘lashda ham tamoyillar xuddi shunday.
Tekshiruv ro‘yxati
-
Yagona baza. Barcha arizalar, qayerdan kelishidan qat’i nazar, bitta joyga tushadi.
-
Qo‘ng‘iroqsiz holat. «Buyurtma qaysi bosqichda» degan savolga menejer sexga qo‘ng‘iroq qilmasdan javob beradi.
-
Mas’ullar. Har bir bosqichning mas’uli va muddati bor.
-
O‘zgarishlar. Mijoz o‘zgartirgan hamma narsa faqat yozishmada emas, buyurtma kartochkasida ham yozilgan.
-
Kechikishlar. Rahbar to‘xtab qolgan buyurtmalarni alohida hisobotsiz ko‘radi.
-
Mijozlar qoladi. Menejer ketsa ham, uning mijozlari va buyurtmalar tarixi kompaniyada qoladi.
Agar buyurtmalaringiz jadvallar va yozishmalarda yuritilayotgan bo‘lsa, jarayoningizni ko‘rib chiqamiz va tayyor CRM yetarlimi yoki o‘zingizniki kerakmi, maslahat beramiz. Bunday tizimlarni qanday yaratishimizni CRM va ERP ishlab chiqish sahifasida, ishlab chiqaruvchilar bilan qanday ishlashimizni esa «Ishlab chiqarish kompaniyasi uchun sayt» sahifasida aytib beramiz. Ishimizga misol — bosma platalar ishlab chiqaruvchisi BOFPCB sayti.